Bacteriostatisch breedspectrum antibioticum behorend tot de tetracyclinen. Doxycycline bindt aan het 30S- en 50S-gedeelte van de ribosomen in de bacteriële cel waardoor remming optreedt van de ribosomale eiwitsynthese. Het werkingsspectrum bevat een verscheidenheid aan Gram-positieve en Gram-negatieve micro-organismen. Afhankelijk van de bacteriesoort kan het effect ook bactericide zijn. Voor malaria is het een suppressief profylacticum, het is werkzaam tegen de aseksuele vormen van alle soorten malariaparasieten.
Gewoonlijk gevoelig zijn:
Een verworven resistentie kan een probleem zijn bij:
(Inherent) resistent zijn:
De absorptie is bijna volledig na orale toediening, Cmax wordt bereikt na ongeveer 2 uur, de steady-state plasmaconcentratie wordt bereikt na 4 dagen. De eliminatiehalfwaardetijd is ongeveer 20 uur. Vanwege de relatief lange halfwaardetijd wordt een oplaaddosis doxycycline aanbevolen. De exacte metabolische route is onbekend, maar de concentraties doxycycline worden verlaagd door krachtige CYP3A4-inductoren. Het ondergaat enterohepatische circulatie. Na orale toediening wordt doxycycline voornamelijk onveranderd uitgescheiden (ongeveer 40%) in de urine. De rest (20-50%) wordt uitgescheiden in de ontlasting als een inactief complex na diffusie in het darmlumen [SmPC Teva][SmPC Aurobindo].
Bij volwassenen is het verdelingsvolume 0,7-1,4 l/kg en de halfwaardetijd 12 tot 25 uur. In een onderzoek onder 10 kinderen ouder dan 24 maanden, die respectievelijk één dosis doxycycline van 4 mg/kg (N = 5 kinderen) of 2 mg/kg (N = 5 kinderen) kregen, was het schijnbare Vd respectievelijk 0,859 tot 1,841 l/kg van het werkelijke lichaamsgewicht en was de halfwaardetijd respectievelijk 11,18 tot 8,89 uur [Ceccarelli 1971].
In een populatiefarmacokinetisch onderzoek bij kinderen (N = 47 in totaal, waarvan N = 14 ≤ 8 jaar) die doxycycline kregen als antimicrobiële behandeling (alle indicaties) met een mediane dosis van 1,69 (0,88-2,94) mg/kg, werden de volgende individuele empirische Bayesiaanse post-hocparameterschattingen gevonden [Thompson 2019]:
| Parameter | N= | CL (liter/kg/h)* | V (liter/kg)* | Halfwaardetijd (h)* |
| Leeftijd | ||||
| <2 jaar | 3 | 0,059 (0,050-0,077) | 1,50 (1,41-1,91) | 17,7 (12,6-26,5) |
| Gewicht | ||||
| ≥2 tot ≤8 jaar | 11 | 0,068 (0,041-0,202) | 1,43 (1,02-2,56) | 17,2 (5,8-24,0) |
| ≤45 kg | 10 | 0,071 (0,041-0,202) (p=0,86) | 1,51 (1,02-2,56) (p=0,29) | 16,9 (5,8-24,0) (p=0,79) |
| >45 kg | 1 | 0,050 | 1,43 | 19,9 |
| >8 jaar | 33 | 0,047 (0,014-0,126) | 1,25 (0,38-3,18) | 20,4 (4,8-41,3) |
| ≤45 kg | 8 | 0,081 (0,035-0,126) | 1,16 (0,87-3,18) | 15,2 (4,8-30,5) |
| >45 kg | 25 | 0,044 (0,014-0,121) | 1,26 (0,38-2,93) | 20,4 (6,3-41,3) |
| Totaal | 47 | 0,051 (0,014-0,202) | 1,36 (0,38-3,18) | 18,8 (4,8-41,3) |
*Mediaanwaarde(n) bereik of p-waarde
Infecties: On-label
Infecties bij CF: Off-label
Profylaxe malaria <12 jaar: Off-label
Tablet dispergeerbaar (als 1-water) 100 mg
Inj.vlst. "Vibramycin SF" (als hyclaat) 20 mg/ml
De injectievloeistof kan worden gebruikt voor orale toediening.
Ga snel naar:
| Bacteriele infecties |
|---|
|
| Ernstige bacteriele infecties |
|---|
|
| Infecties bij Cystic Fibrosis |
|---|
|
| Vroege gelokaliseerde, gedissemineerde en late lymeziekte |
|---|
| Profylaxe na een tekenbeet |
|---|
| Behandeling ongecompliceerde malaria |
|---|
| Profylaxe malaria |
|---|
GFR ≥10 ml/min/1.73m2: aanpassing van de dosering is niet nodig.
GFR <10 ml/min/1.73m2: een algemeen advies kan niet worden gegeven.
(Onomkeerbare) tandverkleuring bij kinderen (1%), stoornissen in de tandontwikkeling, hypoplasie van het tandglazuur [Rajan 2025][Ma 2025].
Chelatie van tetracycline in tandglazuur kan glazuurhypoplasie en permanente tandverkleuring veroorzaken [Stultz 2019]. In de literatuur variëren de incidentiecijfers van tandverkleuring na blootstelling aan tetracycline van 23 tot 92%, waarbij de incidentie toenam naarmate de dosis, de duur (bijv. >21 dagen blootstelling) en het aantal kuren toenamen [Todd 2015]. In een recente review ontwikkelde één premature baby (1/162) tandverkleuring en twee kinderen (2/162) ontwikkelden glazuurhypoplasie na blootstelling aan doxycycline [Dou 2024]. Bovendien bleek uit een recente meta-analyse dat de totale incidentie van tandverkleuring 0,92% (95% 0,34%-1,50%) bedroeg, zonder significante heterogeniteit (I2 < 0%) [Ma 2025].
De zes belangrijkste positieve signalen met de hoogste proportionele rapportageratio (PRR) in de FEARS-database voor bijwerkingen van doxycycline bij kinderen van ≤8 jaar waren larynxletsel, het syndroom van Horner, zenuwletsel, erosieve gastritis, het verdwijnende galwegsyndroom en methemoglobinemie [Dou 2024]. Geen van deze bijwerkingen wordt vermeld in de samenvatting van de productkenmerken van doxycycline. Het is daarom belangrijk dat clinici zich bewust zijn van deze mogelijke bijwerkingen.
Vaak (1-10%): candidiasis, vaginitis. Stomatitis, (zwarte) verkleuring van de tong, (irreversibele) tandverkleuring bij kinderen, tandontwikkelingsstoornis. Brozer groeiend botweefsel. Misselijkheid, anogenitale ontsteking (meestal Candida), pruritus ani. Huidirritatie.
Soms (0,1-1%): hoofdpijn. Glossitis, braken, diarree. Maculopapuleuze en erythemateuze huiduitslag, fotosensibilisatie.
Zelden (0,01-0,1%): pericarditis. Overmatig blozen. Anorexie, dysfagie, dyspepsie, buikpijn, enterocolitis (incl. stafylokokken-enteritis). Oorsuizen. Spierpijn, gewrichtspijn. Erythema multiforme, Stevens-Johnsonsyndroom, toxische epidermale necrolyse, exfoliatieve dermatitis, geneesmiddelexantheem met eosinofilie en systemische symptomen (DRESS-syndroom), en bij chronisch gebruik hyperpigmentatie van de huid. Exacerbatie van systemische lupus erythematodes (SLE). Hepatotoxiciteit met voorbijgaande stijging van leverenzymwaarden, leverfunctiestoornissen, hepatitis, geelzucht en leverfalen. Pancreatitis. Hemolytische anemie, neutropenie, trombocytopenie, eosinofilie. Verhoogd ureumgehalte in bloed. Bij langdurig gebruik bruin-zwarte verkleuring van het schildklierweefsel bij microscopische preparaten (schildklierfunctie is normaal).
Zeer zelden (< 0,01%): overgevoeligheidsreacties (incl. hypotensie, tachycardie, anafylactische en anafylactoïde reacties (incl. anafylactoïde purpura, shock), pericarditis, dyspneu, angio-oedeem, urticaria), serumziekte, Henoch-Schönlein purpura, 'fixed drug eruption', foto-onycholyse. Benigne intracraniële hypertensie (bij volwassenen; reversibel), bomberende fontanel, meningeale prikkeling met papiloedeem (zie ook Waarschuwingen en voorzorgen). Pseudomembraneuze colitis (met overgroei van Clostridioides difficile).
Verder zijn gemeld: tachycardie. Oesofagitis, oesofagusulcera. Porfyrie. Jarisch-Herxheimer-reactie (bij spirocheet-infecties; syfilis, Lyme-borreliose en 'relapsing fevers'). Hypoplasie van het tandglazuur, reversibele tandverkleuring bij volwassenen. Verlenging van de protrombinetijd. Vitamine B-deficiëntie (door uitschakeling van vitamine B-producerende bacteriën in de darm). Bij de i.v.-toediening: tromboflebitis.
Bij gebruik van de injectievloeistof komen sommige bijwerkingen in een andere frequentie voor.
Meld bijwerkingen bij kinderen altijd bij Lareb
bij faciale rosacea < 12 jaar
Het risico op glazuurhypoplasie en permanente verkleuring van het gebit is het grootst wanneer blootstelling aan het geneesmiddel plaatsvindt tijdens de odontogenese, voordat het glazuur van het permanente gebit volledig is gevormd en verkalkt. Dit proces is meestal voltooid tegen de leeftijd van 8 jaar en is de reden voor de gebruiksbeperking bij kinderen jonger dan 8 jaar [Stultz 2019]. In tegenstelling tot tetracycline bindt doxycycline zich echter in mindere mate aan calcium (respectievelijk 39,5% versus 19%) [Todd 2015]. Recente observationele studies tonen aan dat de behandeling van jonge kinderen met doxycycline mogelijk niet leidt tot permanente verkleuring van het gebit [Biggs 2016][Volovitz 2007][Poyhonen 2017][Todd 2015][Ravindra 2023][Boast 2016][Stultz 2019]. Het risico op tandverkleuring en glazuurhypoplasie is laag, wat heeft geleid tot het intrekken van de vroegere contra-indicatie bij kinderen jonger dan 8 jaar. In 2018 verklaarde het Infectious Disease Committee van de American Academy of Pediatrics dat korte kuren (tot 21 dagen) met orale doxycycline veilig zijn voor patiënten van alle leeftijden. De totale aanbevolen duur van de behandeling met doxycycline mag niet langer zijn dan 21 dagen en herhaalde kuren moeten worden vermeden vanwege cumulatieve blootstelling [Red Book 2024].
Op basis van farmacokinetische gegevens is de dosis doxycycline bij kinderen van 1 maand tot 8 jaar op basis van mg/kg vergelijkbaar met die bij kinderen ouder dan 8 jaar [Thompson 2019]. Vanwege de beperkte gegevens bij kinderen jonger dan 2 jaar moet doxycycline bij deze groep echter met voorzichtigheid worden gebruikt. Bovendien mag doxycycline bij kinderen van 1 maand tot 8 jaar alleen worden overwogen als er geen alternatieve behandelingsopties beschikbaar zijn, moet de behandelingsduur zo kort mogelijk worden gehouden en moeten herhaalde behandelingen worden vermeden.
Tussen tetracyclinen onderling bestaat kruisovergevoeligheid en kruisresistentie. Resistentie kan zich snel ontwikkelen. Houd rekening met superinfecties door resistente micro-organismen (o.a. Candida, stafylokokken). Bij superinfectie de toediening staken, evenals bij optreden van ernstige diarree. Bij optreden van ernstige diarree met koorts de diagnose pseudomembraneuze colitis of stafylokokken-enteritis overwegen.
Permanente verkleuring ontwikkelende gebitselementen: Bij gebruik van tetracyclinen tijdens de tweede helft van de zwangerschap of bij kinderen tot de leeftijd van 8 jaar is hypoplasie van het tandglazuur en permanente verkleuring (geel-grijs-bruin) van de gebitselementen gemeld. Deze bijwerking komt vaker voor bij langdurig gebruik van tetracyclinen, maar is ook gemeld na herhaaldelijk kortdurend gebruik.
Adviseer om direct zonlicht of kunstmatige UV-stralen te vermijden vanwege de kans op fotosensibilisatie. Dit manifesteert zich als een overdreven zonnebrandreactie; bij de eerste tekenen van erytheem de behandeling staken.
Symptomen van benigne intracraniële hypertensie kunnen zijn: hoofdpijn, wazig zien, dubbel zien, verlies van gezichtsvermogen, fotopsie, retrobulbaire pijn, tinnitus, misselijkheid, braken. Bij fundoscopie kan papiloedeem worden waargenomen. Doorgaans is dit van voorbijgaande aard, maar permanent verlies van het gezichtsvermogen is gemeld. Bij visuele stoornissen oogonderzoek (laten) uitvoeren. Als een toename van de intracraniële druk wordt vermoed tijdens de behandeling met een tetracycline, de toediening staken. De intracraniële druk kan nog weken na het staken van de behandeling verhoogd zijn.
Tetracyclinen kunnen hepatotoxisch zijn, vooral bij hoge doseringen, bij een gestoorde lever- en/of nierfunctie en bij combinatie met hepatotoxische geneesmiddelen. Controleer bij een lichte tot matige leverfunctiestoornis regelmatig de leverfunctie en pas zonodig de dosering aan. Er zijn geen (farmacokinetische) gegevens beschikbaar bij een verminderde leverfunctie.
Controleer bij langdurige therapie periodiek de leverfunctie, nierfunctie én hematologische parameters en staak de behandeling als deze afwijkend zijn. De injectievloeistof bevat polyvinylpyrrolidon; wees daarom voorzichtig bij toediening aan patiënten met een gestoorde nierfunctie.
Een vitamine B-deficiëntie kan ontstaan bij langdurige therapie, door vernietiging van vitamine B-producerende bacteriën.
Bij myasthenia gravis tetracyclinen voorzichtig toepassen vanwege het vermogen tot zwakke neuromusculaire blokkade.
Als zich bij faciale rosacea oculaire manifestaties van rosacea ontwikkelen, de behandeling staken en oogheelkundig onderzoek starten.
Een Jarisch-Herxheimer-reactie kan optreden kort na de start van de behandeling bij patiënten met spirocheet-infecties (bv. de ziekte van Lyme door de spirocheet Borrelia burgdorferi). Deze reactie is meestal zelflimiterend, maar kan ook behandeld worden met antipyretica zoals paracetamol.
Als ernstige huidreacties optreden, de behandeling direct staken. Voorbeelden van dergelijke reacties die gemeld zijn bij doxycycline zijn exfoliatieve dermatitis, erythema multiforme, toxische epidermale necrolyse, het Stevens-Johnsonsyndroom en het DRESS-syndroom.
Tetracyclinen kunnen exacerbatie van SLE (systemische lupus erythematodes) veroorzaken.
Invloed op diagnostische testen: Tetracyclinen kunnen aspecifieke glucosebepalingen in de urine verstoren. Ook interfereren ze met de fluorescentiestest voor catecholaminen in de urine (valse verhoging).
Relevant:
Afname doxycycline: de concentratie daalt door krachtige CYP3A4-inductoren. Bij voorkeur wordt doxycycline vervangen door een ander antibioticum. Zo nodig moet de doxycyclinedosering worden verhoogd, het is echter niet bekend hoeveel.
Niet relevant:
De kinetiek van methotrexaat kan wijzigen.
Interacties tetracyclines algemeen:
Relevant:
Absorptie: de absorptie na orale toediening wordt sterk verminderd door gelijktijdige inname van de volgende middelen (met aanbevolen gebruiksadvies).
Overig effect: het effect van VKA's kan worden versterkt, waarschijnlijk door een verhoogde afbraak van stollingsfactoren gedurende de koortsperiode.
Combinatie met retinoïden kan het risico op benigne intracraniale hypertensie verhogen.
Geen interactie:
In de literatuur is onvoldoende onderbouwing voor interactie met betalactam-antibiotica (penicillines, cefalosporines, carbapenems), sucralfaat, orale anticonceptiva of TNF-α-antagonisten.
Niet beoordeeld:
Melk, melkproducten of voedsel kunnen de absorptie verminderen, dit effect is minder uitgesproken bij doxycycline en minocycline.
Deze pagina geeft een overzicht van geneesmiddelen uit dezelfde ATC groep. Let op: Dit betekent niet per definitie dat deze middelen onderling uitwisselbaar zijn.
| TETRACYCLINES | ||
|---|---|---|
|
Vibramycin
|
J01AA02 | |
| J01AA08 | ||
| J01AA07 | ||
|
Tygacil
|
J01AA12 | |