Paracetamol

Stofnaam
Paracetamol
Merknaam
Perfalgan, Apotel
ATC code
N02BE01
Apotheek icon
Voor ouders op Apotheek.nl
Algemeen
Doseringen
Nierfunctiestoornissen
Soortgelijke geneesmiddelen
Bijwerkingen
Contraindicaties
Waarschuwingen en voorzorgen
Interacties
Referenties
Wijzigingen

Label dosisadvies Kinderformularium

Pijn, acuut/postoperatief
Intraveneus
Prematuren: offlabel
< 1 jaar (= 10 kg): Off-label
> 1 jaar: On-label, maximale dosering 4 g/dag: off-label
Oraal: Off-label
Rectaal: Off-label

Chronische pijn: Off-label

Milde pijn en koorts: On label
 

Toon SmPC tekst

SmPC tekst

Koorts en pijn bij griep, verkoudheid en vaccinatie, hoofdpijn, kiespijn, zenuwpijn, spit, spierpijn, menstruatiepijn
ORAAL
3 mnd-1 jaar: 60 mg/dosis 4-6 dd
1-2 jaar: 120 mg/dosis, 4-6 dd
2-4 jaar: 120-180 mg/dosis, 4-6 dd
4-6 jaar: 180 mg/dosis 4-6 dd
6-9 jaar: 240 mg/dosis 4-6 dd
9-12 jaar: 360 mg/dosis 4-6 dd
> 12 jaar: 500 mg/dosis 4-6 dd
RECTAAL
3 mnd-1 jaar: 120 mg/dosis 2-3 dd
1-2 jaar: 240 mg/dosis 2-3 dd
2-4 jaar: 240 mg/dosis 3 dd
4-6 jaar: 240 mg/dosis 4 dd
6-9 jaar: 500 mg/dosis  2-3 dd
9-12 jaar: 500 mg/dosis 3 dd
> 12 jaar: 1000 mg/dosis 2-3 dd
 

Kortdurende behandeling van matige pijn:
INTRAVENEUS
a terme pasgeborene -10 kg: 7,5 mg/kg/dosis, max 30 mg/kg/dag
10-33 kg:
15 mg/kg/dosis 4 dd, minimum interval tussen 2 toedieningen 4 uur, max 60 mg/kg/dag of 2000 mg
> 33 kg: 15 mg/kg/dosis 4 dd, minimum interval tussen 2 toedieningen 4 uur, max 60 mg/kg/dag of 3000 mg

Beschikbare toedieningsvormen/sterktes

Stroop 24 mg/ml; 100 ml. LET OP: Sinaspril stroop bevat propyleenglycol 70 mg/ml en alcohol 50 mg/ml; Pinex stroop bevat propyleenglycol, hoeveelheid onduidelijk. Daro siroop bevat geen propyleenglycol of alcohol.
Kauwtablet 120 mg.
Tablet 100 mg, 500 mg.
Zetpil 60 mg, 120 mg, 240 mg, 500 mg, 1000 mg.
Tablet, omhuld 'Gladde' 500 mg.
Tablet, filmomhuld 'Zapp' 500 mg.
Zetpil 'Junior' 125 mg, 250 mg, 500 mg.
Tablet, omhuld 1000 mg.
Orodispergeerbare tablet 'Junior' 125 mg, 250 mg.
Orodispergeerbare tablet 500 mg.
Infusievloeistof 10 mg/ml

Eigenschappen

Acetanilidederivaat met analgetische en antipyretische werking. Paracetamol heeft geen anti-inflammatoir effect. Het werkingsmechanisme is tot nu toe nog niet volledig opgehelderd.

Kinetische gegevens

Paracetamol wordt gemetaboliseerd in de lever en uitgescheiden met de urine, voornamelijk in de vorm van het glucuronide en het sulfaatconjugaat, en ong. 5% onveranderd. Glucuronidering is bij neonaten niet voldoende ontwikkeld en wordt gecompenseerd door een meer actieve sulfatering. Klaring van paracetamol naar paracetamol-glucuronide bij neonaten bedraagt 2,7 l/uur/70kg en neemt toe tot een waarde van 6,6 l/uur/70kg bij volwassenen (van der Marel et al., Arana et al.).

Verschillende farmacokinetische studies (Anderson et al, Allegaert et al, Palmer et al.) tonen een sterke toename van de klaring van paracetamol (in relatie tot de leeftijd) bij neonaten en zuigelingen jonger dan 1 jaar. De klaring na intraveneuze toediening bij neonaten met een postconceptionele leeftijd (PCL = zwangerschapsduur + postnatale leeftijd) van 27 weken bedraagt 1,9 l/uur/70kg en neemt toe tot 5,9 l/uur/70kg bij een PCL van 40 weken. De klaring bij zuigelingen van 3 maanden en 1 jaar is respectievelijk 8,8 en 13,6 l/uur/70kg (84% van de waarden gevonden bij oudere kinderen). Deze waarden zijn vergelijkbaar met de waarden na orale toediening. De halfwaardetijd van paracetamol bij prematuren is dan ook sterk verlengd, van gemiddeld 11 uur bij prematuren na een zwangerschapsduur van 28-32 weken, naar gemiddeld 2,7 uur bij a-terme neonaten (van Lingen et al., Allegaert et al.).

Rectaal toegediende paracetamol wordt bij kinderen traag geabsorbeerd. De mediane t-max waarden, na een enkelvoudige rectale dosis van paracetamol, bij prematuren en a-terme neonaten bedragen respectievelijk 4 – 5 uur en 1,5 uur (van Lingen et al). Tevens blijkt uit verschillende studies dat de absorptie van paracetamol vanuit zetpillen variabel en onvolledig verloopt. De relatieve biologische beschikbaarheid van rectale toedieningsvormen (F rectaal/oraal) varieert van 0,5 bij oudere kinderen tot circa 1 bij neonaten (Hahn et al., Coulthard et al., Birmingham et al., Anderson et al., Arana et al.).

Doseringen

Indicatie: Milde pijn en koorts
  • Oraal
    • 3 maanden tot 18 jaar
      [26]
      • 10 - 15 mg/kg/dosis zo nodig max 4dd Maximale dosering per gift: 500mg/dosis Tenminste 4 uur tussen 2 opeenvolgende doses
      • Overeenkomend met:

        • 3 mnd tot 1 jaar: 60 mg/dosis
        • 1 tot 2 jaar: 120 mg/dosis
        • 2 tot 4 jaar: 120-180 mg/dosis
        • 4 tot 6 jaar: 180 mg/dosis
        • 6 tot 9 jaar: 240 mg/dosis
        • 9 tot 12 jaar: 360 mg/dosis
        • ≥ 12 jaar: 500 mg/dosis, max 2 g/dag
  • Rectaal
    • 3 maanden tot 1 jaar
      • 120 mg/dosis zo nodig max 3 dd Toedieningsinterval tussen 2 opeenvolgende doses: minimaal 6 uur
    • 1 jaar tot 4 jaar
      • 240 mg/dosis zo nodig max 3 dd Toedieningsinterval tussen 2 opeenvolgende doses: minimaal 6 uur
    • 4 jaar tot 6 jaar
      • 240 mg/dosis zo nodig max 4 dd Toedieningsinterval tussen 2 opeenvolgende doses: minimaal 6 uur
    • 6 jaar tot 12 jaar
      • 500 mg/dosis zo nodig max 3 dd Toedieningsinterval tussen 2 opeenvolgende doses: minimaal 6 uur
    • 12 jaar tot 18 jaar
      • 500 mg/dosis zo nodig max 4 dd Toedieningsinterval tussen 2 opeenvolgende doses: minimaal 6 uur
      • alternatief: 1000 mg/dosis, max 3 dd

Indicatie: Pijn, acuut/post-operatief (kortdurend gebruik maximaal 2-3 dagen)
  • Oraal
    • Prematuren Postconceptionele leeftijd 28 weken tot 33 weken
      • 30 mg/kg/dag in 3 doses
    • Prematuren Postconceptionele leeftijd 33 weken tot 37 weken
      • 60 mg/kg/dag in 3 doses
    • a terme neonaat
      • 60 mg/kg/dag in 3 doses
    • 1 maand tot 18 jaar
      [28]
      • 90 mg/kg/dag in 4 doses , max: 4g/dag Maximale dosering per gift: 1g/dosis
      • Omwille van de eenvoud van het dosisadvies en het gebrek aan wetenschappelijke bewijsvoering naar de effectiviteit van een orale oplaaddosering, wordt er geen oplaaddosering aanbevolen.

  • Rectaal
    • Prematuren Postconceptionele leeftijd 28 weken tot 32 weken en ≥ 1,5 kg
      • Startdosering: 20 mg/kg/dosis éénmalig
      • Onderhoudsdosering: 40 mg/kg/dag in 2 doses
    • Prematuren Postconceptionele leeftijd 32 weken tot 36 weken
      [27]
      • Startdosering: 30 mg/kg/dosis éénmalig
      • Onderhoudsdosering: 40 mg/kg/dag in 2 doses
    • Prematuur Postconceptionele leeftijd 36 weken tot 37 weken
      [27]
      • Startdosering: 30 mg/kg/dosis éénmalig
      • Onderhoudsdosering: 60 mg/kg/dag in 3 doses
    • a terme neonaat
      [27]
      • Startdosering: 30 mg/kg/dosis éénmalig
      • Onderhoudsdosering: 60 mg/kg/dag in 3 doses
    • 1 maand tot 18 jaar
      [27] [28]
      • Startdosering: 40 mg/kg/dosis éénmalig Maximale dosering per gift: 1g/dosis
      • Onderhoudsdosering: 90 mg/kg/dag in 3 doses , max: 3g/dag Maximale dosering per gift: 1g/dosis
  • Intraveneus
    • Prematuren Postconceptionele leeftijd 28 weken tot 31 weken
      • Startdosering: 20 mg/kg/dosis éénmalig
      • Onderhoudsdosering: 20 mg/kg/dag in 2 doses
      • De paracetamol intraveneuze oplossing wordt toegediend als een 15-minuten intraveneus infuus. Het minimum interval tussen de 2 doseringen is 4 uur, maximaal aantal toedieningen per dag is 2. 

    • Prematuren Postconceptionele leeftijd 31 weken tot 37 weken
      • Startdosering: 20 mg/kg/dosis éénmalig
      • Onderhoudsdosering: 30 mg/kg/dag in 3 doses , max: 30mg/kg/dag
      • De paracetamol intraveneuze oplossing wordt toegediend als een 15-minuten intraveneus infuus. Het minimum interval tussen tussen 2 toedieningen is 4 uur; maximaal aantal toedieningen per dag is 3.

    • a terme neonaat
      • Startdosering: 20 mg/kg/dosis éénmalig
      • Onderhoudsdosering: 40 mg/kg/dag in 4 doses , max: 40mg/kg/dag
      • De paracetamol intraveneuze oplossing wordt toegediend als een 15-minuten intraveneus infuus. Het minimum interval tussen iedere toediening dient 4 uur te zijn. Maximaal aantal toedieningen per dag is 4.

    • 1 maand tot 18 jaar
      [28]
      • Startdosering: 20 mg/kg/dosis éénmalig Maximale dosering per gift: 1g/dosis
      • Onderhoudsdosering: 60 mg/kg/dag in 4 doses , max: 4g/dag Maximale dosering per gift: 1g/dosis
      • De paracetamol intraveneuze oplossing wordt toegediend als een 15-minuten intraveneus infuus. Het minimum interval tussen iedere toediening dient 4 uur te zijn. Het maximum aantal toedieningen per dag is 4.

Indicatie: Chronische pijn
  • Oraal
    • 1 maand tot 18 jaar
      • 60 mg/kg/dag in 3 - 4 doses , max: 3g/dag Maximale dosering per gift: 1g/dosis
      • Bij chronische pijn wordt overleg met een pijnspecialist aanbevolen.

  • Rectaal
    • 1 maand tot 18 jaar
      • 60 mg/kg/dag in 3 - 4 doses , max: 3g/dag Maximale dosering per gift: 1g/dosis
      • Bij chronische pijn wordt overleg met een pijnspecialist aanbevolen

Nierfunctiestoornissen bij kinderen > 3 maanden

GFR ≥10 ml/min/1.73m2: aanpassing van de dosering is niet nodig.

GFR <10 ml/min/1.73m2: een algemeen advies kan niet worden gegeven.

OVERIGE ANALGETICA EN ANTIPYRETICA

ACEETANILIDEDERIVATEN

Paracetamol + coffeine

Finimal, Witte kruis
N02BE51

Bijwerkingen bij kinderen

Hepatotoxiciteit veroorzaakt door toxische metabolieten. (bij kinderen > 140 mg/kg lichaamsgewicht)

Bijwerkingen bij volwassenen

Zeer vaak (> 10 %): reacties op de injectieplaats (pijn, branderig gevoel).

Zelden (0,1–1%): (maag-darm)bloedingen, buikpijn, diarree, misselijkheid en braken. Sedatie, depressie, verwardheid, hallucinaties, hoofdpijn, visusstoornissen, (draai)duizeligheid. Afwijkingen in het bloedbeeld zoals agranulocytose (na langdurig gebruik), trombocytopenie, (trombocytopenische) purpura, leukopenie, neutropenie en hemolytische anemie. Malaise, koorts. Tremor. Hypotensie, oedeem. Jeuk, huiduitslag, urticaria. Stijging van leverenzymwaarden, afwijkende leverfunctie, leverfalen, levernecrose, geelzucht.

Zeer zelden (< 0,01%): overgevoeligheidsreacties zoals angio-oedeem, moeilijke ademhaling, zweten, misselijkheid, shock en anafylaxie, bronchospasmen, analgetische astma, exantheem. Hypoglykemie. Pancytopenie. Tachycardie. Renale bijwerkingen zoals troebele urine (steriele pyurie), hematurie, anurese, nierfunctiestoornis; na langdurig gebruik van hoge doses zijn nefropathieën zoals interstitiële nefritis en tubulaire necrose waargenomen. Hepatotoxiciteit; leverbeschadiging (leverfalen, acute hepatitis) kan al optreden na doses van 6 g (bij kinderen > 140 mg/kg lichaamsgewicht), hogere doses veroorzaken irreversibele levernecrose. Ook is leverbeschadiging gerapporteerd na chronisch gebruik van 3–4 g per dag.

Verder zijn gemeld: acute gegeneraliseerde exanthemateuze pustulose (AGEP), erythema multiforme, Stevens-Johnsonsyndroom (SJS), toxische epidermale necrolyse (TEN) en geneesmiddel geïnduceerde dermatose. De zoetstof maltitol kan diarree veroorzaken.

Meld bijwerkingen bij kinderen altijd bij Lareb

  • Bij kinderen worden veel geneesmiddelen off-label gebruikt. Alle ervaringen zijn belangrijk om te melden om zo meer kennis te verzamelen en te delen
  • Ook wanneer u niet zeker weet of de bijwerking echt door het geneesmiddel komt
Meld hier

Contraindicaties bij volwassenen

Ernstige leverinsufficiëntie (Child-Pughscore > 9)

Waarschuwingen en voorzorgen bij kinderen

Langdurig of veelvuldig gebruik van paracetamol wordt ontraden. Voorzichtigheid is geboden bij prematuren met hyperbilirubinemie. Na herhaalde rectale toedieningen bij prematuren kan cumulatie optreden. Paracetamol wordt gemetaboliseerd via sulfatering (met name bij kinderen en in het bijzonder bij zuigelingen), glucuronidering en oxidatieve routes. Via de oxidatieve route wordt de reactieve radicaal N-acetylparabenzoquinone-imine (NAPQI) gevormd wordt. NAPQI wordt vervolgens door glutathion tot cysteïne en mercaptuurzuurmetabolieten geconjugeerd. In geval van een overdosering wordt een groter gedeelte van de paracetamol via de oxidatieve route gemetaboliseerd en wordt meer NAPQI gevormd. Wanneer nog slechts 30% glutathion in de ongebonden vorm aanwezig is, kan NAPQI tot acute levercelnecrose leiden.Herhaalde doseringen van 90 mg/kg/dag of meer kunnen bij kinderen toxisch voor de lever zijn. Zelfs herhaalde doseringen van 60-90 mg/kg/dag kunnen bij sommige kinderen (verminderde glutathion-voorraad) tot toxische verschijnselen leiden. Bij verschijnselen van sufheid en/of bij patiënten met een ziekte die samengaat met uitdroging en vasten en die regelmatig paracetamol innemen gedurende enkele achtereenvolgende dagen, moet men op de paracetamolintoxicatie bedacht zijn. Toxiciteit kan ook optreden bij bepaalde aandoeningen waarbij de glucuronidering gecompromitteerd is. Er wordt aanbevolen om te controleren of er geen andere paracetamol en/of propacetamol bevattende geneesmiddelen toegediend worden. Sommige paracetamol preparaten bevatten aspartaam, voorzichtigheid is geboden bij patiënten met phenylketonurie.

Let op fouten in de dosering van de infuusvloeistof  als gevolg van verwarring tussen milligram (mg) en milliliter (ml) kunnen resulteren in onopzettelijke overdosering en overlijden

Waarschuwingen en voorzorgen bij volwassenen

Wees voorzichtig (zie ook rubriek Dosering) bij ernstige nierinsufficiëntie (creatinineklaring ≤ 30 ml/min), leverinsufficiëntie (alleen (voorzichtig) toepassen bij Child–Pughscore ≤ 9), acute hepatitis, verminderde leverenzymactiviteit, syndroom van Gilbert (familiaire non-hemolytische hepatitis), chronisch alcoholgebruik, dehydratie en chronische ondervoeding (lage reserves van hepatisch glutathion), gebruik van totale parenterale voeding (TPV). Bij glutathiondepletie zoals bij sepsis, ondervoeding, alcoholmisbruik, nier- en leverfunctiestoornis neemt de kans op leverfalen en/of metabole acidose toe.

Hogere doseringen dan aanbevolen brengen het risico van zeer ernstige leverbeschadiging met zich mee. 6 gram kan al leverbeschadiging geven, na chronisch gebruik is bij 3–4 gram per dag al leverschade gemeld. Klinische klachten en symptomen van leverbeschadiging (incl. cholestatische, cytolytische (= hepatocellulaire) of fulminante hepatitis, leverfalen) worden doorgaans pas na 2 dagen (max. 4–6 dagen) na toediening waargenomen.

Langdurig of veelvuldig gebruik wordt ontraden. Bij aanhoudende pijn (> 5 dagen), hoge of aanhoudende koorts (> 3 dagen) of verschijnselen van een secundaire infectie de behandeling heroverwegen. Bij gebruik langer dan 3 maanden kan geneesmiddelafhankelijke hoofdpijn ontstaan, staak dan de behandeling. Zodra mogelijk overgaan van intraveneuze naar orale behandeling.

Bij astmatische patiënten die overgevoelig zijn voor acetylsalicylzuur zijn lichte bronchospasmen gemeld als kruisreactie.

Bij homozygote patiënten met fenylketonurie moet bij gebruik van de kauwtablet 120 mg de hoeveelheid fenylalanine worden doorberekend in het voedingsvoorschrift.

Interacties

Niet beoordeeld: paracetamol kan in hoge dosering de werking van cumarinederivaten versterken. In therapeutische dosering heeft het een zeer gering, niet significant effect op de protrombinetijd, zodat paracetamol in therapeutische dosering mag worden gecombineerd met cumarinederivaten.

De analgetische werking kan mogelijk worden versterkt door coffeïne; de resultaten van klinisch onderzoek zijn tegenstrijdig.

Gebruik van isoniazide of misbruik van alcohol vergroot het risico op hepatotoxiciteit bij overdosering. Bij combinatie met enzyminductoren kan een overdosering met paracetamol ernstiger verlopen door verhoogde en versnelde vorming van toxische metabolieten.

Referenties

  1. Murat I, et al, Tolerance and analgesic efficacy of a new i.v. paracetamol solution in children after inguinal hernia repair, Paediatr Anaesth, 2005, 15, 663-70
  2. ZorgInstituut Nederland, Farmacotherapeutisch Kompas (Eigenschappen, Contra-Indicaties, Bijwerkingen, Waarschuwingen en Voorzorgen), Geraadpleegd 23 nov 2018
  3. Informatorium Medicamentorum, (Interacties), Geraadpleegd 15 nov 2014
  4. Allegaert K, et al, Intravenous paracetamol (propacetamol) pharmacokinetics in term and preterm neonates, Eur J Clin Pharmacol, 2004, 60, 191-7
  5. Allegaert K, et al, Not all intravenous paracetamol formulations are created equal, Paediatr Anaesth, 2007, 17, 811-2
  6. Allegaert K, et al, Pharmacokinetics of single dose intravenous propacetamol in neonates: effect of gestational age, Arch Dis Child Fetal Neonatal Ed, 2004, 89, F25-8
  7. Anderson BJ., What we don\'t know about paracetamol in children, Paediatr Anaesth, 1998, 8, 451-60
  8. Anderson BJ, et al, Intravenous neonatal paracetamol dosing: the magic of 10 days, Paediatr Anaesth, 2009, 19, 289-95
  9. Anderson BJ, et al, Pediatric intravenous paracetamol (propacetamol) pharmacokinetics: a population analysis, Paediatr Anaesth, 2005, 15, 282-92
  10. Anderson BJ, et al, Acetaminophen developmental pharmacokinetics in premature neonates and infants: a pooled population analysis., Anesthesiology, 2002, 96, 1336-45
  11. Anderson BJ, et al, A model for size and age changes in the pharmacokinetics of paracetamol in neonates, infants and children, Br J Clin Pharmacol, 2000, 50, 125-34
  12. Arana A, et al, Treatment with paracetamol in infants, Acta Anaesthesiol Scand. 2001, 2001, 45, 20-9
  13. Bartocci M,, Intravenous paracetamol: the \'Stockholm protocol\' for postoperative analgesia of term and preterm neonates, Paediatr Anaesth, 2007, 17, 1120-1
  14. Birmingham PK, et al, Initial and subsequent dosing of rectal acetaminophen in children: a 24-hour pharmacokinetic study of new dose recommendations, Anesthesiology, 2001, 94, 385-9
  15. Birmingham PK, et al, Twenty-four-hour pharmacokinetics of rectal acetaminophen in children: an old drug with new recommendations, Anesthesiology, 1997, 87, 244-52
  16. Coulthard KP, et al, Relative bioavailability and plasma paracetamol profiles of Panadol suppositories in children., J Paediatr Child Health, 1998, 34, 425-31
  17. Hahn TW, et al, Pharmacokinetics of rectal paracetamol after repeated dosing in children, Br J Anaesth, 2000 Oct, 85, 512-9
  18. Hameleers-Snijders P, et al, Risk of acute hepatic insufficiency in children due to chronic accidental overdose of paracetamol., Ned Tijdschr Geneeskd, 2007, 151, 897-900
  19. Kozer E, et al, Repeated supratherapeutic doses of paracetamol in children--a literature review and suggested clinical approach, Acta Paediatr., 2006, 95, 1165-71
  20. Palmer GM, et al, I.V. acetaminophen pharmacokinetics in neonates after multiple doses, Br J Anaesth, 2008, 101, 523-30
  21. Prins SA, et al, Pharmacokinetics and analgesic effects of intravenous propacetamol vs rectal paracetamol in children after major craniofacial surgery, Paediatr Anaesth, 2008, 18, 582-92
  22. Van der Marel CD, et al, Paracetamol and metabolite pharmacokinetics in infants, Eur J Clin Pharmacol, 2003, 59, 243-51
  23. Van Lingen RA, et al, Pharmacokinetics and metabolism of rectally administered paracetamol in preterm neonates, Arch Dis Child Fetal Neonatal Ed, 1999, 80, F59-63
  24. Van Lingen RA, et al, Multiple-dose pharmacokinetics of rectally administered acetaminophen in term infants, Clin Pharmacol Ther, 1999, 66, 509-15
  25. Wilson-Smith EM, et al, Survey of i.v. paracetamol (acetaminophen) use in neonates and infants under 1 year of age by UK anesthetists, Paediatr Anaesth., 2009, 19, 329-37
  26. Actavis, SPC Pinex (RVG 106712), www.cbg-meb.nl, Geraadpleegd 25/11/13, http://db.cbg-meb.nl/IB-teksten/h106712.pdf
  27. NVA, Richtlijn Postoperatieve pijn, www.anesthesiologie.nl, 2012
  28. van Driest SL et al, Association Between Early Postoperative Acetaminophen Exposure and Acute Kidney Injury in Pediatric Patients Undergoing Cardiac Surgery, JAMA Pediatr, 2018, Jul 1;172(7), 655-663

Wijzigingen

  • 22 november 2018 09:37: Toevoeging waarschuwing ten aanzien van verwarring mg en ml bij dosering van infuusvloeistof
  • 12 februari 2015 09:17: Correctie: Bij de rectale dosering voor kinderen van 1 jaar van 4 jaar stond ten onrechte een doseerfrequentie per maand vermeld.